شیوهنامه ارزشگذاری و پرداخت بهای اسکناسها و ایرانچکهای ناقص
1ـ مقدمه
ارزشگذاری و پرداخت بهای اسکناسها و ایرانچکهای آسیبدیده در تمامی شعب بانک ملی ایران در سراسر کشور انجام میشود.
تعویض اسکناسها و ایرانچکهای کهنه و فرسوده در کلیه شعب بانکهای کشور انجام میشود. پرداخت بهای اسکناسها و ایرانچکهای کهنه و فرسوده منوط به موجود بودن تمام سطح اسکناس یا ایرانچک است؛ در غیر این صورت، اسکناس یا ایرانچک ارائهشده ناقص در نظر گرفته میشود و مشمول ارزشگذاری طبق ضوابط مربوطه میگردد.
برای ارزشگذاری هر یک از انواع اسکناسها و ایرانچکهای آسیبدیده، جدولی منطبق با ابعاد آن طراحی شده است که با قرار گرفتن بر روی اسکناس یا ایرانچک، سطح آن را به ۱۰ قسمت (خانه) مساوی تقسیم میکند. ارزش هر خانه از این جدول برابر با یکدهم بهای اسمی اسکناس یا ایرانچک است. هنگام تطبیق سطح اسکناس یا ایرانچک ناقص با جدول مربوطه، خانههایی که کامل باشند در نظر گرفته میشوند و ارزشگذاری بر اساس تعداد همان خانههای کامل انجام میگردد.
تجمیع خانههای ناقص: چنانچه مجموع مساحت چند خانه ناقص (غیرکامل)، در کنار هم، معادل سطح یک خانه کامل باشد، این مجموع نیز یک خانه کامل اضافی محسوب و به تعداد خانههای قابلمحاسبه در ارزیابی افزوده میشود. چنانچه این مجموع بیش از سطح یک خانه کامل باشد، مازاد آن ملاک محاسبه قرار نمیگیرد و صرفاً به عدد صحیح پایینتر (کمترین تعداد خانه کامل حاصل) گرد میشود. نمونه این حالت در تصویر ۳ و «مثال ۳» در بخش ۳ نشان داده شده است.
2ـ جدول ارزش هر خانه
جدول 1ـ ارزش هر خانه به تفکیک نوع اسکناس یا ایرانچک| اسکناس یا ایرانچک (ریال) | ارزش هر خانه (ریال) |
| 100 ریالی | ۱۰ |
| 200 ریالی | ۲۰ |
| 500 ریالی | ۵۰ |
| 1،000 ریالی | ۱۰۰ |
| 2،000 ریالی | ۲۰۰ |
| 5،000 ریالی | ۵۰۰ |
| 10،000 ریالی | ۱٬۰۰۰ |
| 20،000 ریالی | ۲٬۰۰۰ |
| 50،000 ریالی | ۵٬۰۰۰ |
| 100،000 ریالی | ۱۰٬۰۰۰ |
| 500،000 ریالی | ۵۰٬۰۰۰ |
| 1،000،000 ریالی | ۱۰۰٬۰۰۰ |
| 2،000،000 ریالی | ۲۰۰٬۰۰۰ |
| 5،000،000 ریالی | ۵۰۰٬۰۰۰ |
| 10،000،000 ریالی | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |
3ـ تصاویر آموزشی
در تصاویر ۱ و ۲، جدولبندی ۱۰ خانهای بر روی عکس واقعی اسکناس و ایرانچک پیاده شده و محل شماره سریال و امضا با فلش مشخص شده است. خانههای خاکستریرنگ با علامت × نشاندهنده بخشهایی هستند که در این نمونهها بهصورت فرضی ناقص/مفقود در نظر گرفته شدهاند تا نحوه محاسبه ارزش بهصورت واقعی نمایش داده شود؛ سایر خانهها بهطور کامل موجودند.
تصوی ر ۱ـ نم ونه واقعی: اسکناس ۵۰٬۰۰۰ ریالی
اسکناس به ۱۰ خانه مساوی تقسیم شده است. از این میان ۳ خانه (بالا-راست و پایین-راست) بهطور کامل مفقود است و ۷ خانه از مجموع ۱۰ خانه کامل محسوب میشود؛ شماره سریال و هر دو امضا در خانههای باقیمانده قابلمشاهدهاند. طبق جدول ۱، ارزش هر خانه برای اسکناس ۵۰٬۰۰۰ ریالی برابر با ۵٬۰۰۰ ریال است؛ بنابراین ارزش قابلپرداخت — مشروط به داشتن سایر شرایط مندرج در تبصرههای بخش ۴ برابر ۷ × ۵٬۰۰۰ = ۳۵٬۰۰۰ ریال خواهد بود.
تصویر ۲ـ نمونه واقعی: ایرانچک ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی
ایرانچک به ۱۰ خانه مساوی تقسیم شده است: ۲ خانه بهطور کامل مفقود (با علامت ×)، ۱ خانه (خانه سوم) نیمهمخدوش با ۵۵ درصد مخدوشی (یعنی ۴۵ درصد سطح آن باقیمانده)، و ۷ خانه دیگر کامل است. طبق تبصره ۲، ارزیابی ایرانچک ناقص صرفاً از طریق تطبیق سطح با جدول انجام میشود و دارا بودن شماره سریال یا امضا شرط نیست؛ ملاک تنها شمار خانههای کامل است. خانه سوم، چون بهتنهایی به سطح یک خانه کامل نمیرسد و با خانه ناقص دیگری نیز جمع نمیشود، محاسبه نمیشود. بنابراین تعداد خانههای قابلمحاسبه ۷ خانه است. طبق جدول ۱، ارزش هر خانه برای ایرانچک ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی برابر با ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است؛ بنابراین ارزش قابلپرداخت - مشروط به داشتن حداقل سطح مقرر در تبصره ۲ برابر ۷ × ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال خواهد بود.
تصویر ۳ـ نمونه شماتیک: تجمیع خانههای ناقص که در مجموع معادل یک خانه کامل میشوند
سبز = خانه کامل | نارنجی = خانه ناقص (درصد سطح موجود درج شده) | خاکستری = خانه کاملاً مفقود در این نمونه، ۶ خانه (سبز) بهطور کامل موجود و خانه ۱۰ (خاکستری) بهطور کامل موجود است. خانههای ۷، ۸ و ۹ (نارنجی) بهترتیب ۵۰، ۳۰ و ۲۰ درصد از سطح خود را دارند که مجموعاً برابر با یک خانه کامل است؛ بنابراین این سه خانه معادل یک خانه کامل اضافی محاسبه میشود و تعداد کل خانههای قابلمحاسبه در این نمونه به ۷ خانه (از ۱۰ خانه) میرسد.مثال ۳ـ تجمیع خانههای ناقص (بر اساس تصویر ۳)مطابق تصویر ۳، یک اسکناس فرضی ۱۰۰٬۰۰۰ ریالی دارای ۶ خانه کامل و یک خانه کاملاً مفقود است؛ سه خانه دیگر نیز بهترتیب ۵۰، ۳۰ و ۲۰ درصد از سطح خود را دارند. چون مجموع این سه خانه ناقص برابر با سطح یک خانه کامل است، این مجموع، یک خانه کامل اضافی محسوب میشود و تعداد خانههای قابلمحاسبه به ۷ خانه (۶+۱) میرسد. طبق جدول ۱، ارزش هر خانه برای اسکناس ۱۰۰٬۰۰۰ ریالی برابر ۱۰٬۰۰۰ ریال است؛ بنابراین ارزش قابل پرداخت - مشروط به داشتن سایر شرایط مندرج در تبصرههای بخش ۴ - برابر با ۷ × ۱۰٬۰۰۰ = ۷۰٬۰۰۰ ریال خواهد بود. 4ـ تبصرههاتبصره 1 ـ اسکناسهای آسیبدیده مورد ارزیابی که حداقل دودهم (
) سطح آن - یعنی به اندازه دو خانه کامل از جدول مربوط، با احتساب خانههای ناقصی مجموعاً معادل یک خانه کامل شده باشند - موجود باشد، به شرط داشتن تمام یا بخشی از سریال یا امضا مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.
تبصره 2ـ ارزیابی ایرانچکهای ناقص صرفاً از طریق تطبیق سطح مربوط با جدول ایرانچک انجام میشود و دارا بودن شماره سریال و امضا ملاک ارزیابی محسوب نمیشود، مشروط بر آنکه حداقل دودهم (
) سطح آن (یعنی به اندازه دو خانه کامل از جدول مربوط) موجود باشد.
تبصره 3ـ در مورد قطعات اسکناس و ایرانچک به هم چسباندهشده، اگر برای بانک محقق نشود که قطعات مربوط به یک اسکناس یا ایرانچک واحد هستند، هر یک از قطعات جداگانه ارزیابی میشوند، مشروط بر آن که هر یک از قطعات از 20 درصد سطح اسکناس یا ایرانچک بیشتر باشد و قطعات اسکناسها دارای تمام یا بخشی از شماره سریال یا امضا باشد.
تبصره 4ـ اسکناس و ایرانچک سوخته، پوسیده یا آغشته به جوهر یا مواد دیگر که سطح آنها کامل باشد، با کسر ۱۰ تا ۳۰ درصد بهای اسمی پرداخت میشود. به منظور تسهیل روند ارزیابی و از دست رفتن بیشتر، توصیه میشود در اسکناس و ایرانچکهای سوخته یا به شدت پوسیده، قطعات ریز و فاقد انسجام کنار گذاشته شوند و تنها تکههای منسجمتر باقی مانده با نوار چسب پهن و شفاف (از پشت اسکناس/ایرانچک و بدون پوشاندن نخ امنیتی) به یکدیگر متصل و نگهداری شود.