تغییر سال پایه عامل تغییر در محاسبه رشد اقتصادی / بانک مرکزی مقید به اصول حرفه ای محاسبات آماری است

تغییر سال پایه عامل تغییر در محاسبه رشد اقتصادی / بانک مرکزی مقید به اصول حرفه ای محاسبات آماری است

پس از انتشار گزارش تحولات بخش واقعی اقتصاد ایران در سال 1395 از سوي بانک مرکزي، برخی از اشخاص، پايگاه‌هاي خبري و رسانه‌های مکتوب، مدعي شده‌اند که بانک مرکزي ارقام رشد اقتصادي سال‌های مربوط به دولت قبل را تغيير داده و این آمار را منفی‌تر اعلام و از این منظر بانک مرکزی را به سیاسی کاری در انتشار آمارهای اقتصادی متهم کرده اند. در توضیح این مطلب و برای روشن شدن موضوع، معاون اداره حساب های اقتصادی بانک مرکزی ضمن رد کردن سیاسی کاری بانک مرکزی معتقد است، اين بانک طبق روال همیشگی و در ادوار تاریخی مختلف، در ابتدا ارقام حساب های ملی فصلی و سالانه را به صورت مقدماتی تهیه و منتشر کرده و پس ازگذشت زمان و با اخذ آمارهای پایه و داده‌های جدیدتر از منابع آماری، ارقام پیشین را مورد تجدید نظر قرار داده و نهایی می‌کند. همچنین تغییر سال پایه ارقام حساب های ملی ایران از سال 1383 به 1390 عامل مهم دیگری جهت به روز رسانی آمار و اطلاعات جدید، همگام با تحولات ساختاری، فن‌آورانه و نهادی اقتصاد جهت افزایش سطح دقت و قابلیت اتکاء ارقام حساب های ملی تلقی می شود. 
برای روشن شدن موضوع و رفع ابهام ها، روابط عمومی بانک مرکزی در این زمینه با علیرضا قائدی معاون اداره حساب های اقتصادی گفت و گویی انجام داده است که مشروح آن را می خوانید: 


لطفاً در خصوص لزوم تجدیدنظر در روش های کار محاسبات ملی در جهان توضیح دهید و بفرمایید تا کنون این روش ها چندبار مورد تجدید نظر قرار گرفته است؟
در ابتدا باید اشاره کنم که يكي از رويه‌هاي متداول در زمينه حساب هاي ملي، تجديد‌ نظر در روش‌ها، قواعد و دستورالعمل‌هايي است كه كار محاسبات ملی بر مبناي آن انجام مي‌پذيرد. در واقع از زماني كه نظام حساب هاي ملي به شكل يك نظام استاندارد بين‌المللي مورد توصيه و عمل قرارگرفت، يعني از سال 1953 تاكنون، چهار بار مورد تجديد نظر قرارگرفته و آخرين نگارش آن توسط سازمان‌های بین المللی در سال 2008 به جامعه جهاني ارائه شده است. 
ضمن آنکه يکي از ارکان کليدي دستورالعمل حساب هاي ملي،‌ انتخاب يک سال مناسب به عنوان «سال پايه» و سنجش عملکرد حوزه‌هاي اقتصادي در دوره‌هاي بعد بر اساس ساختار عملکردي سال مذکور است. در حقيقت از آنجا که ارقام عملکرد بخش واقعي اقتصاد بايد صرفاً بيانگر «حجم» يا «ميزان» توليد (هزينه) طي دوره مورد محاسبه بوده و فارغ از اثر تورم باشد، يک سال مناسب به عنوان سال پايه محاسبات انتخاب مي‌شود. سپس با استفاده از قيمت‌هاي نسبي حاکم بر سال پايه، اثر تغييرات قيمتي بر مجموع توليد (يا هزينه) ‌ملي در دوره‌هاي آتي حذف شده و بدين‌ترتيب، تغييرات واقعي حادث شده در هر مقطع زماني محاسبه مي‌شود. بديهي است که سال پايه انتخابي متناسب با ساختارهای اقتصادی دوره مزبور مي‌تواند الگوي محاسبات را به‌گونه‌اي تغيير دهد که نتايج متفاوتي از پردازش آمار حساب هاي ملي اخذ شود. چنانچه سال پايه مورد استفاده تغييرکند، ضرايب اهميت (وزن) فعاليت‌هاي اقتصادي متفاوت خواهد بود. متعاقب این رویداد،‌ مسلماً عدد برآورد شده براي رشد اقتصادي نيز در دو سال پايه متفاوت، يکسان نخواهد بود.


آنچه اشاره کردید تجربه ها و رویه های جهانی بود، تجربه کشورمان در خصوص تجدیدنظر در سال پایه محاسبات و سری های زمانی آمارهای اقتصادی چگونه است؟ 
در زمینه تجربه ایران باید گفت، با توجه به پايبندي بانک مرکزي به اصول حرفه‌اي انجام محاسبات،‌ این بانک تلاش مي‌کند مطابق با روال مرسوم و استاندارد تمامی مراکز تولید و انتشار آمار در جهان و متناسب با تحولات فن‌آورانه، ساختاري و روابط نهادي اقتصاد، سال پايه محاسبات را همگام با تغییر سبد کالاها و خدمات تولید کننده و مصرف کننده به طور متناوب تغيير دهد و در سري زماني آمارهای اقتصادی تجديدنظر کند. نخستين تجديدنظر در سال پايه ارقام حساب های ملی بانک مرکزي به سال 1348 برمي‌گردد و پس از آن، در سال‌هاي 1353، 1361، 1369، 1376 ، 1383 و1390 نيز سال پايه مورد تجديدنظر قرار گرفته است. با هر بار تجديدنظر در سال پايه، ارقام حساب‌هاي ملي ايران مورد بازنگري قرار گرفته و سري زماني سازگاري توليد و منتشر شده است. 

چه معیارها و عواملی در تجدیدنظر سال پایه مورد توجه قرار می گیرد؟
به منظور تبيين نحوه انتقال حساب های ملی به سال پايه 1390 عوامل مهمّی همچون دسترسي به منابع آمارهاي پايه جديد و داده‌های خام تجديد نظر شده بر اساس آخرين اطلاعات دريافتی از منابع آماری کشور، استفاده از ضرايب اهميت (وزن) به هنگام‌تر برای ارزش فعاليت‌های اقتصادی با توجه به تغييرات ساختاری اقتصاد در دوره‌های زمانی مختلف، اصلاح روش‌هاي محاسباتي و بهبود آنها، جايگزيني روش‌هاي مستقيم آماری بجاي روش هاي غيرمستقيم، تکميل پوشش‌های آماری و بهبود سطح جامعيت، اصلاح طبقه‌بندی‌ها و تعاريف آماری بر اساس دستورالعمل‌های استاندارد جهانی، حذف و اضافه شدن برخی از فعاليت‌های اقتصادی، جايگزينی شاخص‌های جديد قيمت به جای شاخص های قيمت سال پايه قبل، استفاده از تمام ظرفیت‌های آماری جدید و بالفعل موجود در کشور(نسبت به سال پایه قبل) و نظاير آن می تواند موجب تغییر ارقام در سطوح ملی و یا فعالیتی(بخش) و ارتقاءکیفی آمار حساب های ملی شود. 

لطفاً در خصوص تاثیر تغییر سال پایه بر محاسبه ارقام حساب های ملی توضیح دهید. آیا اساساً با تغییر سال پایه سطوح ارقام حساب های ملی و میزان رشد اقتصادی نیز دستخوش تغییر می شود؟ 
در این زمینه باید يادآور شد طبق روال معمول، ارقام حساب های ملی ابتدا بر اساس محاسبات اوليه و مقدماتی حاصل از محاسبات فصلی تنظيم مي شود. سپس با استفاده از آخرين آمار و اطلاعات دریافت شده از منابع آمار رسمی و معتبر کشور، ارقام حساب های ملی مورد تجدید نظر قرار گرفته و به صورت نهائی محاسبه و انتشار می یابد. همچنین تغییر سال پایه نیز از دیگر عوامل مهمی است که به دلایل فنی موجب تغییر سطوح ارقام حساب های ملی می شود. به عنوان مثال رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه (به قیمت‌های ثابت سال 1376) طی سال‌های 1391‏-1389 به ترتیب 5.8، 3 و منفی 5.8 درصد بود. پس از انجام اصلاحات لازم و تغییر سال پایه به سال 1383 رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه طی دوره زمانی مذکور به ترتیب 6.5، 4.3 و منفی 6.8 درصد برآورد شد. بنابراین علت تغيير رشد اقتصادي سال 1391 از منفی 5.8 درصد به منفی 6.8 درصد (در سال پايه 1383) به طور مشخص هم ناشی از تغییر سال پایه از سال 1376 به 1383 (به روز رسانی ضرایب اهمیّت ارزش فعالیت‌های اقتصادی) و هم به هنگام سازی ارقام اولیه یا مقدماتي و اخذ آمارهای پایه جدیدتر از منابع آماری جهت نهائی کردن ارقام حساب های ملی ‌است. همچنين تغيير سال پايه از 1383 به 1390، به علت تغییر ساختارهاي حاکم بر بازار، تغییر در سبد اقلام مصرفي یا تولیدی و حتي تفاوت در قيمت‌هاي نسبي سال‌های پایه، نتايج پردازش اطلاعات را در سال پایه جدید متفاوت خواهد کرد. 

چه دلایل و عواملی موجب تفاوت در محاسبه رشد اقتصادی بر اساس سال های پایه 1383 و 1390 بوده است.
يکي از مهم‌ترين دلايل اختلاف رشد اقتصادي محاسباتي سال 1391 طي دو سال پايه 1383 (منفی 6.8 درصد) و سال پايه 1390 (منفی 7.7 درصد)، تغيير در ضرايب اهميت فعاليت‌هاي اقتصادي است که باعث تفاوت در رشد اقتصادي می شود. مقايسه رشد فعاليت هاي مختلف اقتصادي در سال 1391 نشان مي دهد که در سال پايه 1390 اکثر زيربخش هاي اقتصادي با بهبود رشد نسبت به سال پايه 1383 مواجه شده‌اند. حتي رشد توليد ناخالص داخلي بدون نفت نیز در سال 1391 بر مبناي محاسبات جديد از منفی0.9 درصد در سال پايه 1383 به 0.4 درصد در سال پايه 1390 رسيده است. بنابراین افزایش میزان رشد تولید ناخالص داخلی بدون نفت در سال1391 (عملکرد دولت قبل) ابهام ایجاد شده از سوی برخی از پایگاه‌های خبری در این خصوص را بطورکامل ملغی کرده و صحت ارقام و روش‌های محاسباتی را تایید می کند. البته گفتنی است که رسانه‌های یاد شده ضمن طرح ادعاهای نادرست خود بر این مفهوم مشترک اذعان دارند که ارقام سال پایه جدید 1390 نسبت به سال‌های پایه 1376 و 1383 به واقعیت‌های اقتصادی موجود در جامعه نزدیک‌تر بوده و از لحاظ کیفی به سطوح بالاتری ارتقاء یافته است و همچنین اعتقاد دارند که با این رویکرد، تغيير سال پایه ارقام حساب های ملی امری صحیح و غیر قابل انکار تلقی می‌ شود.    
در پایان لازم به تاکید است که بانک مرکزي همواره بر مشي کارشناسي و حرفه‌ای خود پايدار و ثابت قدم بوده و در ادوار سياسي مختلف به دور از هرگونه جهت گیری خاص نسبت به انتشار آمارهاي اقتصادي با قابلیت اتکاء مناسب اقدام می‌کند. بنابراین موکداً از ارباب جرايد و رسانه‌ها انتظار مي‌رود ضمن پايبندي به اخلاق حرفه‌اي و رسانه‌اي، اعتماد عمومي به مراجع آمارهای رسمی کشور را بازيچه اغراض زودگذر و دیدگاه های سیاسی خود قرار ندهند.‏
لازم به یادآوری است که معاون اقتصادی بانک مرکزی، قبلاً و طی نشست خبری مورخ 23 اسفند ماه سال 1395 با دعوت از اصحاب رسانه‌ها‌، ضروت تغيير سال پایه ارقام حساب های ملی از سال 1383 به 1390 را مطابق با روال معمول در بانک مرکزی و همگام با تحولات ساختاری موجود در جامعه، جهت به روز رسانی ارقام و افزایش سطح دقت و کیفیت آمارهای اقتصادی به همراه رشد اقتصادی سال 1394 و 9 ماهه سال 1395 (به قیمت‌های ثابت سال 1390) با ذکر جزئیات لازم تشریح کرده و اطلاع رسانی‌کرده است. از اصحاب جراید و رسانه انتظار می‌رود قبل از انتشار چنین مواردی، ابهام ها و پرسش های خود را با کارشناسان این بانک طرح و پاسخ لازم را دریافت دارند و از انتشار دیدگاه های سیاسی و غیر فنی در این زمینه خودداری کنند.

 

تعداد بازديدها:   8,680